TIMARAKA: 120
Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji.
XIVUTISO XA 1
I rixaka ra Magiriki.v 
Ri kombile hi ku endla xikwembu xa xisati no xi gandzela.
Mhawuri.
Munhu loyi a tsakelaka ku va edorobeni a a fanele ku tshama a khome pasi. 
Mukamberiwa u ta boxa vonelo ra yena. Xik: A nga ha vula leswaku swa amukelekav, hikuva lava va fumaka a va tali ku twisisa loko vanhu va endla swikombelo hi ndlela yo rhula. 
KUMBE
A nga ha vula leswaku a swi amukelekivhikuva swiphiqo swi nga ha lulamisiwa hi ku vulavula handle ka madzolonga. 
Mukamberiwa u ta boxa fumelo leri amukelekaka a tlhela a boxa vonelo ra yena.
Xik. Fumelo ra xidemokhirasi. 
Leri i fumelo leri amukelaka munhu un'wana na un'wana handle ko ya hi nghohe, rimbewu, vukhongeri na swin'wana na swin'wana. 
KUMBE
Fumelo ra xihlawuhlawu. 
Hi mikarhi ya xihlawuhlawu vabohiwa a va nyikiwa swigwevo swo tika kutani va chava ku endla swo biha. 
Malawi - Ku tlangeriwa hi Nhlangula. 
Kenya - Ku tlangeriwa hi Khotavuxika. 
Argentina - Ku tlangeriwa hi Nhlangula. 
Tinhlamulo timbirhi ntsena.
A hi swona. v I xikwembu xa Magiriki.
A hi swona. v Va hlanganile hi siku ra 10 Mudyaxihi 1908. 
A hi swona . v A a ri wa tiko ra USA. 
Mukamberiwa u ta boxa hungunkulu ra xitshuriwa ku ya hi matitwelo ya yena.
Xik. Va yi lwile vamanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
Xitsongwatsongwana xa HIV xa ha xanisa vanhu na sweswi. 
Vanhu va chava ku paluxa xiyimo xa vona mayelana na HIV. 
Ndzawulo ya Rihanyo yi le ku ringeteni ku pfuna vanhu lava nga na xitsongwatsongwana xa HIV. 
Vanhu va nga ha chavi xitsongwatsongwana lexi. 
Munhu un'wana na un'wana u fanele ku tiva xiyimo xa yena. 
Mzimba u tiva xiyimo xa yena a tlhela a xi paluxa. 
U hanya kahle na ndyangu wa yena. 
U sungurile phurojeke ya "Pfunanani", leyi pfunaka vanhu lava khumbiwaka hi xitsongwatsongwana lexi. 
Timhaka ta nkombo ntsena
NKOKA WA MAHUNGU.
MATIRHISELO YA RIRIMI. 
KU TSALA NTSENGO WA MARITO LOWU WU NGA WONA. 
NXUPULO
Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
Susa eka timaraka letimbirhi ta ririmi hi ndlela leyi:
Swihoxo swa 0 - 5: ku hava nxupulo.
Swihoxo swa 11 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
Laha xivulwa hinkwaxo xi nga lo tshahisiwa xisweswo eka ndzimana, nxupulo wu ta va hi ndlela leyi, hi ku landza timaraka leti avereriweke timhakankulu na matirhiselo ya ririmi.
Swivulwa swa 1 - 3: ku hava nxupulo.
Swivulwa swa 6 - 7: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI
XIVUTISO XA 3
Nkul. 
Vanhwanyana. 
Pasa. 
Va tibohe. 
Mhaka ya nkoka (mhaka leyi nga si tshamaka yi humelela). 
Tiva (vakamberiwa va ta endla swivulwa leswi nga ta paluxa ndhawu leyi ku tshamaka mati nkarhi wo leha). 
Tala (ndhawu leyi ku cukumetiwaka kona thyaka). 
Ku komba ndhawu. 
Vadyondzi. 
Mpfumawulo lowu nga twala a wu chavisa swinene loko a hoxa xiribyana eka beaker. 
Vadyondzi va le Dumakule va ta pasa hikuva va endla xipirimente. 
Hi nkarhi wa Khisimusi vanhu va ya ehenhla na le hansi. Van'wana va nyanyuka, kutani hi ku endla tano, vv va yiveriwa swa vona hi swigevenga. vv Hambiloko maphorisa ya lemukisa vanhu hi ta vukhamba, vv vo tala a va na mhaka na swona. U to twa munhu a ku: vv "vv Mina ndzi nga ka ndzi nga tlharihetiwi hi xiphukuphuku. vv " vv 
Wa le xikarhi. Munhu u hume ku ri xiphemu ntsena ku nga ri miri hinkwawo. v 
Hi leswi sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyi faneleke ku koka rinoko ra muhlayi yi faneleke ku va leyikulu ku tlula sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyin'wana. 
Mudyondzi u ta hlawula marito lama kombisaka mboyamelotlhelorin'we tanihi: Ku hava mutlangi loyi a nga tshama a tirhela tiko ra yena ku fana na Lucas. Munhu a nga rhendzeleka na swipanu hinkwaswo swa laha Afrika-Dzonga a nge n'wi kumi wo fana na Lucas. 
U languteka a tshunxekile/a tsakile hi ku va a tirhe ntirho lowu a a kongomane na wona hi ku hetiseka kumbe hi mfanelo. 
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
XIYENGE XA D: MATSALWA
XIVUTISO XA 4
XIRUNGULWANA XA 1: HLUVULA U CUKUMETA
Hikwalaho ka leswi va humaka/tshamaka emugangeni wun'we/ etikweni rin'we ra ka Ndhengeza.
Hi leswi a a lava ku hatla a ambala suti ya yena loko xi ri kusuhi na ku fika exitichini xa le Xitandzani. 
Vito ra xirungulwana ri vulavula hi ku hluvula u cukumeta, ku nga mhaka leyi Makasela a yi endleke ya ku hluvula swiambalo swa yena exitimeleni a swi cukumetela hi fasitere hi xin'wexin'we a sala a nga ambalangi. 
U kume switina swimbirhi swi phutseriwile hi tinyuziphepha. 
Eka ku khorwisa ka mhaka, mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri seketeriweke hi mfanelo. Mudyondzi u kuma timaraka timbirhi to seketela ntsena.
Xikombiso: Mhaka leyi ya khorwisa hikuva maendlelo yo tano ya tele eJoni. 
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri seketeriweke hi mfanelo. Mudyondzi u kuma timaraka timbirhi to seketela ntsena. Xikombiso: Xitimela xi nga va xi hundzerile na yena eMesina./ Khinkhi a nga va a n'wi kumerile swiambalo leswaku a ta xika exitimeleni a ambarile. 
Hi swona. v Ku vuriwa leswaku loko a dya swakudya u nghena ekamarini a ri lotlela a dyela swakudya eka rona./Ku vuriwa leswaku loko munhu a gongondza a ha ri ku dyeni ka swakudya, u swi fihla ehansi ka mubedo. 
Xirungulwana lexi xi kongome eka ku lemukisa vanhu leswaku va xiyaxiya loko va endla swilo evuton'wini./Xirungulwana lexi xi kongome eka ku lemukisa vanhu leswaku munhu a nga fanelengi ku tshemba vanhu lava a nga va tiviki. (Amukela nkongomelo wun'wana na wun'wana ku ya hi hungu ra xirungulwana.) 
U nga tlhuvutsi dzovo n'wana a nga si velekiwa. vv (Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana ku ya hi hungu ra xirungulwana.)
KUMBE
XIRUNGULWANA XA 2: MBYANA YA XILUNGU I MUNHU
A a lahlekeriwile hi manghilazi kutani a a ta eku kambeni loko Jefrowu a nga ma vonangi. 
Masaswivona.v U thyiwile vito ra Sassie hi Muneri na Jefrowu Kruger hikwalaho ko tsandzeka ku vula vito ra Masaswivona. 
I ku ehleketa leswaku Matiko u tiva hi ta vubihi bya vona byo n'wi phamela swakudya eka borota ya ximbyanyana. 
Vito ra xirungulwana ri kombisa leswaku mbyana ya xilungu yi na mikhuva na maendlelo ya vanhu, swi nga swona leswi ximbyanyana xa Muneri na Jefrowu xi nga swi endla eka Matiko, xi n'wi kombisa leswaku a nga fanelangi ku khoma na ku dyela eka borota ya xona. 
Leswaku borota leyi a yi khumbaka hi yona leyi a a dyela eka yona siku leriya ximbyanyana xi nga n'wi hlasela hi rona./Leswaku ximbyanyana a xi lavi munhu a khumba borota ya xona. 
Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twalaka.
Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena a tlhela a ri seketela. Amukela vonelo rin'wana na rin'wana leri seketeriweke hi mfanelo. Mudyondzi u kuma timaraka timbirhi to seketela ntsena. Xikombiso: Ina, ta khorwisa. Mhaka yin'wana na yin'wana eka xirungulwana lexi, yi humelela hikwalaho ka nsusumeto kumbe xivangelo xo karhi, ku nga leswi vutomi byi fambisaka xiswona. Xikombiso, Jefrowu u fihlutile Matiko hikwalaho ka leswi Matiko a nga va kuma va ha ri ku dyeni, wu nga ntolovelo evuton'wini ku va u fihluta munhu loko a ku kuma u ri ku dyeni. 
Ku nga va ku ri leswi a a titwa nandzu wa ku va a phamerile Matiko eka borota ya ximbyanyana./A a ehleketa leswaku Matiko u ta eku n'wi lwiseni hikwalaho ka leswi a n'wi phameleke swakudya eka borota ya ximbyanyana. 
Hi swona. v A vo bohiwa hi leswi a va ri vakreste na leswi a nga va kuma va ha ri ku dyeni./Loko a swi nga ri tano, a va ta va va nga n'wi phamelangi eka borota ya ximbyanyana./Siku rin'wana va kale va holova hi mhaka leyi. 
A a ta eku tsaleni ka xikambelo xa UNISA. 
A hi ku hanana hinkwako loku endliwaka ku nga ka tintswalo./ Swiyimo swin'wana swi endla leswaku vanhu va endla swilo leswi va nga swi tsakeliki. vvv (Amukela dyondzo yin'wana na yin'wana ku ya hi hungu ra xirungulwana.)
NTSENGO WA XIYENGE XA D:
NTSENGO WA TIMARAKA:
